Foto: Nederlands Stoommachinemuseum
Het Stoommachinemuseum in Medemblik is een fascinerende bestemming die bezoekers meeneemt op een reis door de Industriële Revolutie en de strijd tegen het water. Het museum is gevestigd in een rijksmonumentaal stoomgemaal waarin een unieke collectie stoommachines is ondergebracht.
Met de zogenaamde ‘Kleine Molenakte’ wordt besloten om bijna alle molens van waterschap de Vier Noorder Koggen naar de Oosterdijk bij Medemblik te verplaatsen. Uiteindelijk zou het aantal in de loop van de tijd uitgroeien tot vijftien molens bij Medemblik en nog eens tien aan de noordelijke dijk.
In 1869 wordt het stoomgemaal Vier Noorder Koggen voltooid en worden een ketelhuis met schoorsteen, een stoommachine, twee schepraderen en twee vijzels geïnstalleerd. Het gemaal moet de molens in de polder assisteren bij het wegpompen van water uit de polder naar de Zuiderzee.Â
In 1897 worden de schepraderen en vijzels vervangen door vier centrifugaalpompen. Ook komen er twee nieuwe stoommachines als vervanging van de oude. Het ketelhuis blijft hetzelfde. Het trapsgewijs pompen via de molenkolk is niet langer nodig, want het water kan nu rechtstreeks vanuit de polder naar de Zuiderzee gepompt worden. De molens doen weliswaar nog steeds hun werk, maar de boeren willen dat de polder beter wordt droog gehouden.
Op 24 december 1907 leggen de dijkgraaf en heemraden de eerste steen van het tweede gebouwdeel. Het gemaal wordt zowel qua oppervlakte als capaciteit ruim verdubbeld. Om de waterhuishouding in de polder onafhankelijk te maken van de natuur en wordt het gemaal uitgebreid met een gasmotor, die een grote centrifugaalpomp aandrijft. De molens worden overbodig.Â
In 1914 bezoeken koningin Wilhelmina en prins Hendrik het stoomgemaal tijdens een streekbezoek aan Westfriesland. Daarvoor hebben ze geluncht in het Koggenhuis in Medemblik, het vergadergebouw van waterschap de Vier Noorder Koggen. Op de foto is goed te zien hoe de koningin kijkt naar de sterke stroming in de kolk voor het gemaal. Met veel geweld wordt het water richting de Zuiderzee gepompt.
In 1924 en 1925 wordt hard gewerkt aan het vervangen van de versleten gasmotor door een stoommachine. In het ketelhuis worden twee stoomketels geïnstalleerd en buiten wordt de huidige schoorsteen gebouwd. De negen meter lange ketels worden per stoomtrein van Breda naar Medemblik vervoert, en daarna door paarden over de dijk naar het gemaal getrokken.Â
In 1940 worden in het noordelijk deel van het gemaal twee elektromotoren ter vervanging van de stoommachines geplaatst. Ook wordt het ketelhuis ontruimd en de daarachter aanwezige schoorsteen afgebroken. Voortaan is daar een werkplaats voor de machinisten en stokers te vinden.Â
In 1973 fuseren alle waterschappen en polders in oostelijk Westfriesland tot één nieuw waterschap. Via de ruilverkaveling gaat het landschap groots op de schop, en ook de bemaling wordt kritisch bekeken. Veel oude gemalen worden vervangen door nieuwe installaties. In Onderdijk wordt een nieuw gemaal gebouwd voor het gebied van de Vier Noorder Koggen. In 1978 wordt het oude gemaal buiten gebruik gesteld, na ruim honderd jaar trouwe dienst.
Wat moet er met het oude stoomgemaal gebeuren? Sloop ligt op de loer, maar wordt voorkomen. In 1985 opent prinses Margriet het nieuwe Nederlands Stoommachinemuseum. De privécollectie van Kees Jongert heeft een permanent thuis gevonden. Vanaf nu zijn niet alleen de oude stoommachine, elektromotoren en pompen van het gemaal in het gebouw te vinden; Jongerts machines uit de nijverheid, scheepvaart en baggerindustrie brengen de Industriële Revolutie in beeld.
In het najaar van 1998 regent het onophoudelijk. De moderne gemalen kunnen al het water niet goed wegpompen. Weilanden staan onder water en sloten lopen over. Op verzoek van Waterschap Westfriesland brengen de museumvrijwilligers het oude stoomgemaal in beweging. Twee dagen lang wordt er weer water weggepompt aan de Oosterdijk.
Stoombaggermolen Vooruit (1941) wordt aan de collectie van het museum toegevoegd. Museumvrijwilligers weten de baggermolen in tien jaar tijd weer werkend te krijgen. Een fantastische prestatie. Het museum beheert de laatste kolengestookte baggermolen van Nederland.
Het museum is volop in beweging. Er wordt hard gewerkt aan de herontwikkeling van het museum. Naast techniek wordt ook geschiedenis centraal gesteld; want met de uitvinding van de stoommachine begon de wereld waarin wij leven. Bovendien wordt op de plek van het museum al vijf eeuwen aan waterbeheer gedaan. Een unieke plek dus! Hier ontdek je wat stoom en water voor Nederland hebben betekend.